Ιερό Προσκύνημα Αγίας Λυδίας Φιλιππησίας(Βαπτιστήριο Λυδίας)

Στις Κρηνίδες της Καβάλας, κοντά στην αρχαία πόλη των Φιλίππων, βρίσκεται το μοναδικό, μνημειώδες προσκύνημα της ισαποστόλου αγίας Λυδίας της Φιλιππησίας, μνημείο σύγχρονο, εμπνευσμένο από τη σημαντική παρουσία του Αποστόλου Παύλου στην περιοχή.

Σύμφωνα με τη διήγηση του Ευαγγελιστή Λουκά, ο Απόστολος Παύλος έφθασε στους Φιλίππους, τη σπουδαιότερη πόλη της περιοχής, τον χειμώνα του 49-50 μ.Χ., κατά την πρώτη περιοδεία του στην Ελλάδα. Επισκέφθηκε το μέρος όπου συγκεντρώνονταν κάθε Σάββατο οι λίγοι Ιουδαίοι, στις όχθες του ποταμού Ζυγάκτη. Εδώ, για πρώτη φορά το κήρυγμά του παρακολούθησαν και γυναίκες, ανάμεσα στις οποίες ήταν και η Λυδία από τα Θυάτειρα της Μικράς Ασίας, έμπορος πορφύρας για τη βαφή υφασμάτων. Η Λυδία ήταν η πρώτη Ελληνίδα και Ευρωπαία που βαπτίστηκε χριστιανή από τον Παύλο μαζί με την οικογένειά της και στη συνέχεια και η ίδια βοήθησε στη διάδοση του χριστιανισμού.

Σε ανάμνηση του σπουδαίου αυτού γεγονότος, ανεγέρθηκε το 1974 ο ναός-βαπτιστήριο, από τον τότε Μητροπολίτη Φιλίππων, Νεαπόλεως και Θάσου Αλέξανδρο. Τα σχέδια ήταν του αρχιτέκτονα Ιωάννη Κουμανούδη, και την εκτέλεση του έργου ανέλαβε ο αρχιτέκτων μηχανικός Χρήστος Μπάτσης. Το βαπτιστήριο έχει τη μορφή οκταγώνου. Στο κέντρο του βρίσκεται η μαρμάρινη φιάλη όπου πραγματοποιεούνται βαπτίσεις νηπίων, ενώ στις δύο πλευρές του υπάρχουν αποδυτήρια για τις βαπτίσεις ενηλίκων. Το εσωτερικό του διακοσμείται με πολλά και εντυπωσικά έργα τέχνης, ψηφιδωτά, αγιογραφίες, βιτρό, δημιουργήματα σημαντικών καλλιτεχνών, που εξιστορούν τα γεγονότα που έλαβαν χώρα κατά την παρουσία του Αποστόλου Παύλου στους Φιλίππους.

Στην όχθη του ποταμού, στο σημείο όπου σύμφωνα με την παράδοση έγινε η βάπτιση της Λυδίας, υπάρχει και υπαίθριο βαπτιστήριο, σε σχήμα σταυρού, όπως εκείνα που σώζονται στις παλιοχριστιανικές βασιλικές των Φιλίππων. Εδώ, κάθε χρόνο, στις 20 Μαΐου, ημέρα εορτασμού της μνήμης της Αγίας Λυδίας, πραγματοποιούνται βαπτίσεις ενηλίκων.

Ρωμαϊκή Οικία Αμφίπολης

Βορειότερα από την ελληνιστική οικία και δυτικά από τον παλαιοχριστιανικό περίβολο, έχει ανακαλυφθεί μεγάλη οικία πολυτελούς κατασκευής των ρωμαϊκών χρόνων (2ος-3ος αι. μ.Χ.). Ευρύχωρα δωμάτια, το μεγαλύτερο μάλλον αίθουσα συμποσίων με ημικυκλική κόγχη, κοσμούνται με ψηφιδωτά δάπεδα που φέρουν ελληνικές επιγραφές και παραστάσεις με θέματα των οποίων αντλούνται από την ελληνική μυθολογία: η αρπαγή της Ευρώπης από τον Δία μεταμορφωμένο σε ταύρο, ο Ποσειδώνας με την κόρη του Δαναού Αμυμώνη και η αρπαγή του Ύλα, συντρόφου του Ηρακλή στην Αργοναυτική εκστρατεία, από τις Νύμφες. Τα ψηφιδωτά δάπεδα εκτίθονταν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης.

ρωμαϊκή οικία Αμφίπολης

Ρωμαϊκή οικία Αμφίπολης

η αρπαγή του Ύλα, συντρόφου του Ηρακλή, από τις Νύμφες

ο Ποσειδώνας με την κόρη του Δαναού Αμυμώνη

Η αρπαγή της Ευρώπης από τον Δία μεταμορφωμένο σε ταύρο.

Ο Θουκυδίδης και η Αμφίπολη

Στην πολιτική ζωή της Αθήνας εμφανίζεται το 424 π.Χ. όταν εκλέχθηκε στρατηγός κατά το 8ο έτος του πελοποννησιακού πολέμου και στάλθηκε με μοίρα του Αθηναϊκού στόλου να επιβλέπει τα παράλια της Θράκης. Η πιο αξιόλογη πόλη της περιοχής ήταν η Αμφίπολη, στις εκβολές του Στρυμόνα, πολύτιμη για τους Αθηναίους λόγω της στρατηγικής της θέσης. Ο Θουκυδίδης όμως δεν πρόλαβε λόγω άπνοιας των ανέμων να σώσει την πόλη από τον Σπαρτιάτη στρατηγό Βρασίδα, ο οποίος την κατέλαβε αιφνιδιαστικά. Οι Αθηναίοι "έφεραν βαρέως" την απώλεια της Αμφίπολης και τον τιμώρησαν με εξορία για είκοσι χρόνια. Η εξορία έδωσε στον μεγάλο ιστορικό την ευκαιρία να συγκεντρώσει πληροφορίες και να παρακολουθεί τις εξελίξεις του πελοποννησιακού πολέμου. Αποτελέσματα ήταν να δώσει στην ανθρωπότητα ένα "κτήμα αιώνιο", τις "Ιστορίαι του Πελοποννησιακού Πολέμου".

Η μεγαλύτερη συγκέντρωση πολεμικών πλοίων στην Αρχαιότητα

Την άνοιξη του 334 π.Χ. έγινε η μεγαλύτερη για την εποχή εκείνη συγκέντρωση πολεμικών πλοίων στην Αμφίπολη. Τα πολεμικά πλοία έφταναν τα 160 έως και 182 σύμφωνα με άλλες πηγές και το προσωπικό που τα επάνδρωνε έφθανε τις 32.000 έως 33.000 άνδρες. Στην Αμφίπολη συναρθροίστηκαν επίσης όλα τα στρατεύματα από όλες τις ελληνικές φυλές και ξεκίνησε η εκστρατεία του Μεγάλου Αλέξανδρου προς την Ασία.

Ο ταφικός θάλαμος του Τύμβου Καστά

Ένα κατώφλι με δύο μαρμάρινα θυρόφυλλα εισάγει στον τέταρτο χώρο, του Τύμβου Καστά, στον κύριο ταφικό θάλαμο που βρέθηκε αρκετά διαταραγμένος όπου ανακαλύφθηκε μεγάλος κιβωτιόσχημος τάφος. Κατά την περίοδο που χρονολογείται το ταφικό συγκρότημα, μετά τον θάνατο του Μ. Αλέξανδρου μέχρι το τέλος του 4ου π.Χ. αι., διαδραματίζονται σπουδαία ιστορικά γεγονότα στην Αμφίπολη. Σημαντικοί στρατηγοί του Μ. Αλέξανδρου όπως ο Νέαρχος, ο Ηφαιστείων και ο Λαομέδων σχετίζονται με την περιοχή. Εδώ ο Κάσσανδρος εξορίζει και θανατώνει το 311 π.Χ. την σύζυγό του Μ. Αλέξανδρου Ρωξάνη και τον γιό του Αλέξανδρο Δ'. 

Ο Λέων της Αμφίπολης και ο Τύμβος Καστά

Ο Λέων της Αμφίπολης που σήμερα βρίσκεται δίπλα στην σύγχρονη γέφυρα του Στρυμόνα συνδέεται με το ταφικό σήμα του Τύμβου που είναι το θεμέλιο του και τοποθετείται στην κορυφή του σύμφωνα με την γεωμετρία του μνημειακού ταφικού περιβόλου. Οι απόθεση λατυπών που βρέθηκαν γύρω από το ταφικό σήμα στην κορυφή του Τύμβου Καστά δηλώνει την ύπαρξη μεγάλου μαρμάρινου μνημείου που δεν είναι άλλο από τον Λέοντα και την βάση του. Ο τύμβος και ο λέοντας είναι δύο μνημεία που συνδυάζουν αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά και η χρονολόγηση τους ανήκει στο τελευταίο τέταρτο του 4ου π.Χ. αι.

Οι Σφίγγες του Τύμβου Καστά

Στον πρώτο χώρο του τύμβου Καστά, κλίμακα με 16 σκαλοπάτια οδηγεί από το ύψος του περιβόλου στο πρώτο διαφραγματικό τοίχο που έχει στο υπέρθυρο του δύο ολόγλυφες ακέφαλες Σφίγγες από θασίτικο μάρμαρο των οποίων λείπουν τα ένθετα κεφάλια και φτερά. Τμήματα των μαρμάρινων φτερών καθώς και ακέραιη η κεφαλή της ανατολικής Σφίγγας βρέθηκαν εσωτερικά. Ολόκληρη η πρόσοψη του ταφικού μνημείου αποτελεί μια εξαιρετικά πρωτότυπη σύνθεση για την αντίστοιχη αρχιτεκτονική του τύπου του μακεδονικού τάφου του τελευταίου τετάρτου του 4ου π.Χ. αι. με διάκοσμο που μιμείται τον ευρύτερο μαρμάρινο περίβολο.

Ο Μακεδονικός Τάφος στον Τύμβο Καστά

Εσωτερικά του περιβόλου του τύμβου Καστά έχει ανασκαφεί ένας μοναδικός σύνθετος μακεδονικός τάφος πλάτους 4,5μ. συνολικού μήκους 24μ. και ύψους 6μ. μέχρι την θόλο του που καλύπτει ολόκληρο το μνημείο. Το μακεδονικό ταφικό συγκρότημα στον τύμβο Καστά (μνημειακός ταφικός περίβολος, λέοντας και σύνθετος μακεδονικός τάφος) κατασκευάστηκε έπειτα από παραγγελία του Μεγάλου Αλέξανδρου στον αρχιτέκτονα του Δεινοκράτη, με την μεγαλύτερη ποσότητα εισαγόμενου μαρμάρου από τη Θάσο που χρησιμοποιήθηκε στην Μακεδονία στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. (325-300 π.Χ.).

Ο Τύμβος Καστά και η Αρπαγή της Περσεφόνης

Στον τύμβο Καστά, πίσω από τις Καρυάτιδες αποκαλύφθηκε βοτσαλωτό δάπεδο πλάτους 4,5μ , μήκους 3μ. Απεικονίζεται η αρπαγή της Περσεφόνης ως κεντρική παράσταση και περιβάλλεται με διακοσμητικό πλαίσιο από διπλό μαίανδρο, τετράγωνα και τρέχουσα σπείρα. Τα βότσαλα του δαπέδου είναι λευκά, μαύρα, κίτρινα, κόκκινα (μακεδονική τετραχρωμία του 4ου π.Χ. αι.).

Οι Καρυάτιδες της Αμφίπολης

Οι δύο μαρμάρινες Καρυάτιδες του τύμβου Καστά, με ίχνη κόκκινου και μπλε χρώματος, πατούν σε βάθρα με ορθομαρμάρωση όμοια με την συνολική εσωτερική επένδυση των τοίχων από θασίτικο μάρμαρο ακριβώς ίδια με τον περίβολο. Οι Καρυάτιδες φέρουν πλούσιους βοστρύχους που καλύπτουν τους ώμους τους, φορούν χειριδωτό χιτώνα και ενώτια ενώ το πρόσωπο της δυτικής Καρυάτιδας σώζεται ακέραιο.

Περίβολος του Τύμβου Καστά

Εσωτερικά του περιβόλου του τύμβου Καστά έχει ανασκαφεί ένας μοναδικός σύνθετος μακεδονικός τάφος πλάτους 4,5μ. συνολικού μήκους 24μ. και ύψους 6μ. μέχρι την θόλο του που καλύπτει ολόκληρο το μνημείο. Το μακεδονικό ταφικό συγκρότημα στον τύμβο Καστά (μνημειακός ταφικός περίβολος, λέοντας και σύνθετος μακεδονικός τάφος) κατασκευάστηκε έπειτα από παραγγελία του Μεγάλου Αλέξανδρου στον αρχιτέκτονα του Δεινοκράτη, με την μεγαλύτερη ποσότητα εισαγόμενου μαρμάρου από τη Θάσο που χρησιμοποιήθηκε στην Μακεδονία στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. (325-300 π.Χ.).

Το Εμπόριο Στην Αρχαία Αμφίπολη

Τμήμα ενεπίγραφου βάθρου που αναφέρεται σε "επιμελητές εμπορίου"
2ος αι. π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης

Λόγω της γεωγραφικής της θέσης επάνω σε πλωτό ποτάμι, η Αμφίπολη αναδείχθηκε σε μεγάλο εμπορικό κέντρο, εισαγωγικό και εξαγωγικό, συνδέοντας το Αιγαίο με την θρακική ενδοχώρα.

Τα πλούσια κοιτάσματα χρυσού και αργύρου, καθώς και τα πλούσια σε ναυπηγήσιμη ξυλεία δάση της περιοχής πρόσφεραν επάρκεια πρώτων υλών και οικονομική σταθερότητα. Πολλοί από τους κατοίκους της καλλιεργούσαν την εύφορη γη του Στρυμόνα που πρόσφερε άφθονα γεωργικά προϊόντα για τις ανάγκες της πόλης και για το εμπόριο.

Τα εργαστήρια της πόλης παρήγαγαν σκεύη, εργαλεία, όπλα, κοσμήματα και έργα τέχνης που κάλυπταν τις ανάγκες των τοπικών αλλά και ξένων αγορών.

Τα αττικά αγγεία αποτελούν μεγάλο μέρος των εμπορεύσιμων ειδών που έφθαναν εδώ από την Αθήνα. Οι σφραγισμένες λαβές των οξυπύθμενων αμφορέων από την Θάσο και άλλες πόλεις της Ελλάδας μαρτυρούν την παρουσία στην αγορά της πόλης λαδιού και κρασιού.

Οι σφραγισμένες λαβές των αμφορέων δηλώνουν την χρονιά παραγωγής του προϊόντος με το όνομα του άρχοντα και το σύμβολο των κατασκευαστών των αμφορέων.

Η εμπορική δραστηριότητα της πόλης αντικατοπτρίζεται σε επιγραφές που περιέχουν κείμενα αγοραπωλησιών, τις "ωνές" που γράφονταν σε λίθινες στήλες και στήνονταν σε δημόσιους χώρους της πόλης. Σε αυτές αναφέρονται με ακρίβεια τα συναλλασσόμενα μέλη και οι όροι συναλλαγής, ορίζονται οι μάρτυρες και είναι σαφές ότι υπάρχει έλεγχος από τις αρχές της πόλης, τους "επιμελητάς εμπορίου".

Οι "επιμεληταί εμπορίου" ελέγχουν τις εμπορικές δραστηριότητες με βάση τα ειδικά μέτρα και σταθμά που εκδίδει η πόλη.

Μετρό χωρητικότητας υγρών "σήκωμα".
Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης

Βαρίδιο ζυγού "σταθμίο".
Αρχαιολογικό Μουσείο Φιλίππων

Στην εμπορική αγορά υπάρχουν μαρμάρινες τράπεζες "σηκώματα"  με ειδικά διαμορφωμένες κοιλότητες που φέρουν μια οπή στον πυθμένα τους και χρησιμεύουν στην μέτρηση του όγκου των υγρών.

Για την ζύγιση των άλλων αγαθών, χρησιμοποιούνται στους ζυγούς βαρίδια "σταθμία" διαφόρων μεγεθών ανάλογα με το βάρος. Συνήθως τα σταθμία είναι χάλκινα ή μολύβδινα πλακίδια με σφραγίσματα που δηλώνουν ότι το βάρος έχει ελεγχθεί από τους αρμόδιους άρχοντες.

Πύργος Απολλωνίας ή Πύργος Ελευθερών

Ο "πύργος της Απολλωνίας" υψώνεται στη νότια πλευρά της εθνικής οδού Θεσσαλονίκης - Καβάλας, μεταξύ Αμφίπολης και Νέας Περάμου, πάνω σε χαμηλό γήλοφο που δεσπόζει στην παραλία του κόλπου των Ελευθερών.

Τοποθεσία & Στρατηγική Σημασία

Ο πύργος ελέγχει τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ των εκβολών του Στρυμόνα και του κόλπου των Ελευθερών. Βρίσκεται δηλαδή ανάμεσα στις δυο βυζαντινές πόλεις- κάστρα : Χρυσόπολη στα δυτικά και Ανακτορόπολη ανατολικά.

Ιστορία

Χρονολογείται στην υστεροβυζαντινή περίοδο (14ος αι.) και θεωρείται έργο στρατιωτικό με σκοπό τον έλεγχο των κινήσεων σε όλη τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Αγίου Όρους και Χριστούπολης (Καβάλα). Το όνομα "Πύργος της Απολλωνίας" είναι συμβατικό (και νεοελληνικό) καιμάλλον προήλθε από τη σύγχυση της θέσης της αρχαίας πόλης Απολλωνίας.

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία

Ο πύργος περιβάλλεται από οχυρωματικό περίβολο. Ο περίβολος είναι τετράπλευρος με τη νότια πλευρά σπαστή σε τρεις μικρότερες πλευρές. Το πλάτος του ποικίλει από 1,20 έως 2,35 μ. Θεμελιώνεται πάνω στον μαλακό ημίβραχο και είναι κτισμένος με αργούς λίθους. Στη νοτιοδυτική πλευρά του βρίσκεται κτιστή κλίμακα που οδηγούσε στον περίδρομο.

Στην εσωτερική πλευρά ήταν προσκολημένα διάφορα βοηθητικά κτίσματα. Θεμέλια οικοδομημάτων διακρίνονται επίσης εξωτερικά της βόρειας πλευράς του. Η βόρεια και ανατολική πλευρά του απολήγουν στη δυτική και νότια αντίστοιχα πλευρά του πύργου ο οποίος σχηματίζει τη βορειοανατολική γωνία του περιβόλου. Είναι τετράπλευρος εξωτερικών διαστάσεων 11Χ10 μ. και σώζεται σε μεγάλο ύψος. Η είσοδός του ανοίγεται στη νότια πλευρά που αντικρύζει τη θάλασσα και βρίσκεται σε ύψος 2 μ. πάνω από το έδαφος. Αποτελείται από τυφλό ισόγειο, κάτω από το επίπεδο της εισόδου, και τέσσερις ορόφους. Ισόγειο και πρώτος όροφος χωρίζονται με ξύλινο δάπεδο. Το ίδιο και ο πρώτος όροφος από τον δεύτερο. Διατηρούνται μάλιστα οι δοκοθήκες του δαπέδου. Ο δεύτερος όροφος χωρίζεται από τον τρίτο με κτιστό φουρνικό που στηρίζεται μέσω σφαιρικών τριγώνων, λείψανα των οποίων διατηρούνται στις γωνίες, στους περιμετρικούς τοίχους. Ο τρίτος από τον τέταρτο μάλλον με ξύλινο δάπεδο. Ο τέταρτος όροφος καλύπτεται με καμάρα, επάνω από την οποία σχηματίζεται το δώμα του πύργου με τις επάλξεις, που όμως δεν σώζονται.

Στον ανατολικό τοίχο του διαμορφώνονται δυο κόγχες που ανήκουν στο παρεκκλήσιο του πύργου. Οι τρεις πρώτοι όροφοι επικοινωνούν με κτιστή θολωτή κλίμακα διαμορφωμένη μέσα στο πάχος της τοιχοποιίας. Η είσοδος προς την κλίμακα, απλό τοξωτό άνοιγμα βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του πρώτου ορόφου, απέναντι από την κύρια είσοδο. Η πρόσβαση προς τον τέταρτο όροφο γινόταν με ξύλινη εσωτερική σκάλα. Το ίδιο πρέπει να υποθέσουμε για την επικοινωνία του ισογείου με τον πρώτο όροφο. Φωτίζεται από μεγάλα τοξωτά παράθυρα που ανοίγονται σε όλες τις πλευρές και δυο φωτιστικές θυρίδες. Η αμυντική ικανότητα του πύργου ενισχύεται με δυο καταχύστρες, από μια στη βόρεια και νότια πλευρά.

Ο Πύργος παρουσιάζει πιο επιμελημένη τοιχοδομία. Είναι κτισμένος με χονδροδουλεμένους συλλεκτούς λίθους, επάλληλα ή μεμονωμένα πλινθία στους οριζόντιους και κάθετους αρμούς ενώ στις ακμές προτιμώνται πελεκημένα αγκωνάρια. Σε δυο σημεία σχηματίζονται δυο ζώνες με τέσσερις σειρές πλίνθων. Ορίζουν το επίπεδο του δευτέρου και τρίτου ορόφου.

Σημερινή Κατάσταση

Δεδομένης της εγκατάλειψης και των συνθηκών, η κατάσταση θα μπορούσε να είναι πολύ χειρότερη.

Πηγές: 

- Σταυρούλα Δαδάκη, αρχαιολόγος, "Πυργος Απολλωνίας"

- kastra.eu