Τι ήταν η στλεγγίδα και σε τι χρησίμευε στην Αμφίπολη και στην υπόλοιπη Αρχαία Ελλάδα;

Η στλεγγίδα ήταν ένα αντικείμενο που συνήθιζαν να χρησιμοποιούν οι αθλητές κατά τους ελληνικούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Βοηθούσε στην απομάκρυνση του ιδρώτα, της σκόνης και του ελαίου από το σώμα του αθλητή κυρίως μετά τα αγωνίσματα. Στην αρχαία Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε τόσο από τους άνδρες όσο και από τις γυναίκες, καθώς ήταν καθαρά θέμα υγιεινής. Για την κατασκευή τους χρησιμοποιούσαν τον σίδηρο και κυρίως τον χαλκό, ενώ συχνά ήταν χαραγμένο στη λαβή το όνομα του ιδιοκτήτη ή του κατασκευαστή. Η καλύτερη απεικόνιση για την χρήση της στλεγγίδας αποτυπώνεται στον ανδριάντα του Αποξυομένου του Λυσίππου που φυλάσσεται στο μουσείο του Βατικανού. Εικονίζεται ένας αγένειος αθλητής που καθαρίζεται μετά την άθληση ξύνοντας το δέρμα του με την στλεγγίδα.

Οι Ερμαϊκες Στήλες του Αρχαίου Γυμνασίου της Αμφίπολης

Η δυτική στοά του αρχαίου Γυμνασίου της Αμφίπολης, πρέπει να ήταν από τους πιο σημαντικούς και πολυσύχναστους χώρους. Χρησίμευε ως τόπος ανίδρυσης ερμαϊκών στηλών, αν κρίνουμε από τις βάσεις που βρέθηκαν εδώ. Βρέθηκε μια ερμαϊκή στήλη ενός νέου αθλητή ή μέλους βασιλικής οικογένειας, όπως εικάζεται από το στρόφιο που στολίζει το κεφάλι του. Μια δεύτερη ερμαϊκή στήλη με αρχαϊστικό κεφάλι Ερμή, καθώς και μια προτομή στεφανηφόρου αθλητή, πιθανώς και αυτή από ερμαϊκή στήλη.

Τα Λουτρά του Αρχαίου Γυμνασίου της Αμφίπολης

Στη ΒΑ γωνία του αρχαίου Γυμνασίου της Αμφίπολης αποκαλύφθηκε μεγάλη αίθουσα λουτρού με μαρμάρινα βάθρα στους τοίχους τα οποία στήριζαν μαρμάρινους λουτήρες, βρέθηκαν τέσσερις λουτήρες σε δεύτερη χρήση στο δάπεδο. Οι λουτήρες τροφοδοτούνταν με νερό από αγωγό που σώζεται στο βόρειο τοίχο και από κρουνούς. Όσο νερό υπερχείλιζε έτρεχε πάνω στο στρωμένο με πλάκες από πωρόλιθο δάπεδο και απομακρυνόταν από την αίθουσα λουτρού και από το κτίριο με πήλινο αγωγό που ξεκινά κάτω από το κατώφλι της αίθουσας.

Το Σχολείο στην Αρχαία Ελλάδα

Σκηνή από σχολείο: διδασκαλία αυλού και γραφής σε κερωμένη πινακίδα

Στην αρχαία Ελλάδα η εκπαίδευση ήταν ιδιωτική. Ωστόσο, η πολιτεία καθόριζε τις ώρες λειτουργίας των σχολείων, τον αριθμό και τις ηλικίες των μαθητών και έλεγχε τη συμπεριφορά των δασκάλων.

Τα παιδιά ξεκινούσαν το σχολείο σε ηλικία εφτά χρονών. Συνολικά, τα σχολικά χρόνια ήταν περίπου δέκα. Ωστόσο, επειδή η διδασκαλία ήταν ιδιωτική, μόνο οι εύποροι είχαν την οικονομική δυνατότητα να συνεχίσουν μετά τη βασική εκπαίδευση των τριών ή τεσσάρων ετών. Η πολιτεία, βέβαια, προνοούσε για τα παιδιά όσων είχαν σκοτωθεί σε πολέμους επιχορηγώντας τις σπουδές τους.

Tη στοιχειώδη σχολική εκπαίδευση αποτελούσαν τα γράμματα, η γυμναστική και η μουσική. Η διδασκαλία των γραμμάτων γινόταν από το γραμματιστή. Περιλάμβανε γραφή και ανάγνωση, αριθμητική, γραμματική και ποίηση -κυρίως τα Oμηρικά έπη-, την οποία αποστήθιζαν οι μαθητές. Ο παιδοτρίβης επιτηρούσε τις ασκήσεις γυμναστικής. Οι μαθητές γυμνάζονταν στην παλαίστρα των δημόσιων γυμναστηρίων. H μουσική περιλάμβανε χορό και εκμάθηση μουσικών οργάνων, κυρίως αυλού και ενός είδους λύρας που ονομαζόταν κιθάρα, τα οποία δίδασκε ο κιθαριστής.

Οι μαθητές που προέρχονταν από εύπορες οικογένειες συνοδεύονταν στο σχολείο από έναν έμπιστο δούλο, τον παιδαγωγό. Αυτός μετέφερε τις κερωμένες πλάκες, στις οποίες χάραζαν γράμματα με τη γραφίδα, τα βιβλία και την κιθάρα ή τον αυλό του μαθητή. Συχνά παρέμενε στην αίθουσα διδασκαλίας για όσο διάστημα το παιδί βρισκόταν εκεί. Τέλος, βοηθούσε το μαθητή στη μελέτη του.

Στην Αρχαιότητα δεν υπήρχε οργανωμένη ανώτερη εκπαίδευση. Στην κλασική Αθήνα και σε άλλες μεγάλες πόλεις τις ανάγκες για ανώτατη μόρφωση κάλυπταν οι σοφιστές, οι οποίοι δίδασκαν όλα τα γνωστικά αντικείμενα: γεωμετρία, φυσική, αστρονομία, ιατρική, τέχνες, ρητορική και φιλοσοφία. Οι μαθητές τους τους ακολουθούσαν στις διαλέξεις που έδιναν περιοδεύοντας από πόλη σε πόλη.

Το Αρχαίο Γυμνάσιο της Αμφίπολης

Αρχαίο Γυμνάσιο - Παλαίστρα

Οι ανασκαφές στην Αρχαία Αμφίπολη ξεκίνησαν το 1956 από τον αείμνηστο αρχαιολόγο Δημήτρη Λαζαρίδη που ανέσκαψε τη σημαντική αυτή πόλη του Βορειοελλαδικού χώρου. Το 1960 διενεργήθηκε μια πρώτη έρευνα στο Αρχαίο Γυμνάσιο της Αμφίπολης, ΝΑ του λόφου της αρχαίας ακρόπολης, όπου αποκαλύφθηκε η ΝΑ γωνία του κτιρίου της Παλαίστρας, έρευνα που συνεχίστηκε το 1982-1984 από τον Δημήτρη Λαζαρίδη και κατόπιν το 1985-1989 από την κόρη του αρχαιολόγο Καλλιόπη Λαζαρίδη.

Αρχαίο Γυμνάσιο - Ξυστός ή Κατάστεγος Δρόμος

 Το Αρχαίο Γυμνάσιο της Αμφίπολης βρίσκεται στο ΝΑ τομέα της πόλης σε μια πλαγιά ανάμεσα στον εσωτερικό περίβολο της άνω πόλης και το εξωτερικό μακρό τείχος, Η θέση του δεσπόζει σε όλη τη δίοδο, από την ανατολική πλευρά της πόλης μέχρι τις εκβολές του Στρυμόνα δίπλα σε μια ρεματιά με άφθονο νερό για τη σωστή λειτουργία του χώρου. Το μοναδικό Γυμνασιακό συγκρότημα μέχρι στιγμής στη Βόρεια Ελλάδα διαδραμάτισε συχνά πρωτεύοντα και καθοριστικό ρόλο στην περιοχή και είχε ιδιαίτερη ακτινοβολία, όχι μόνο στη Μακεδονία, την

εποχή του Φλίτπου Ε, αλλά και σε ευρύτερη έκταση με την οργάνωση ετήσιων αγώνων στην πόλη από τον Αιμιο Παύλο και με επισκέψεις υψηλών αξιωματούχων. Το Αρχαίο Γυμνάσιο αποτελείται από την Παλαίστρα, τον κεραμικό κλίβανο, τις δεξαμενές, τον ξυστό ή κατάστεγο δρόμο και την

παραδρομίδα. Αρχιτεκτονικά μέλη από την επίστεψη του ξυστού, τρίγλυφα και μετόπες συγκεντρθηκαν νοτιο ανατολικά του ξυστού όπου και στεγάζονται για προστασία. Ένας αποχετευτικός αγωγός ομβρίων υδάτων που προέρχεται από το Αρχαίο θέατρο με κατεύθυνση B-NΑ διασχίζει το χώρο.

Ο Εφηβαρχικός Νόμος

Ένας καταπληκτικός Εφηβαρχικός Νόμος του 1ου αι. π.Χ που αποκαλύφθηκε μέσα στην Παλαίστρα μας δίνει πλήθος πληροφοριών σχετικά με την αγωγή των εφήβων και την κοινωνία της Αρχαίας Αμφίπολης και των ηθών της. Η ζωή του Αρχαίου Γυμνασίου ξέκινά από το τέλος της κλασικής

εποχής, συνεχίζεται δυναμικά κατά τους ελληνιστικούς χρόνους και μέχρι τον 1ο αι. μ. Χ. που γνωρίζει την καταστροφή και την εγκατάλειψη.

Εφηβαρχικός Νόμος Της Αμφίπολης

Το Γυμνάσιο, ήταν στενά συνδεδεμένο με το θεσμό της εφηβείας αφού στις εγκαταστάσεις του λάμβανε

χώρα η εκπαίδευση των εφήβων. Ο θεσμός της εφηβείας στην ελληνική αρχαιότητα, ήταν ουσιαστικά η δημόσια οργανωμένη εκπαίδευση των εφήβων. Τα περιεχόμενα, οι σκοποί και η διάρκεια της παρεχόμενης εκπαίδευσης διέφεραν από εποχή σε εποχή και από πόλη σε πόλη. Στο γυμνάσιο της Αμφίπολης ήταν οργανωμένη η εκπαίδευση των εφήβων. Το 1984 στη βόρεια στοά του Γυμνασίου, μπροστά στην είσοδο του χώρου με το Ρωμαϊκό πρόπυλο, αποκαλύφθηκε από τον Δ. Λαζαρίδη ο Εφηβαρχικός Νόμος, ένα μοναδικό επιγραφικό κείμενο 139 στίχων χαραγμένο σε στήλη

ύψους 2,65 μ., το οποίο μας δίνει πλήθος πληροφοριών. Στο πάνω μέρος του, σε λεία και εξέχουσα ταινία είναι χαραγμένη η μακεδονική

χρονολόγηση της επιγραφής, που ανήκει στο 21 π.Χ. ή από μεταγενέστερες εκτιμήσεις στο 23-22 π.Χ. 

Κάτω από την ταινία μια ζώνη ανάγλυφης διακόσμησης περύλαμβάνει αγγείο, στεφάνι ελιάς, κλαδί φοίνικα στλεγγίδα και ένα μικρό κυκλικό αντικείμενο.

Ο εφηβαρχικός νόμος αποτελεί μία σημαντική

επιγραφή γιατί περιέχει κωδικοποιημένου

παλαιότερους σχετικούς νόμους, διατάξεις και

Βασιλικά διατάγματα που αφορούν την εκταίδευση

των νέων.

Ο νόμος είναι έργο του εφηβάρχου Αδαίου

Ευημέρου, και μας δίνει πληροφορίες για την αγωγή

των εφήβων, τα ήθη της εποχής, τα αξιώματα την

κοινωνική δομή της πόλης και την τοπογραφία της

Ξεκινά με μια εισαγωγή, η οποία αναφέρεται στα

καθήκοντα και τις υποχρεσεις του εφηβάρχου, την απογραφή των εφήβων, την επιβολή ποινών, τον

έλεγχο του θεσμού από τους πολιτικούς άρχοντες κ.ά

Στη συνέχεια ο νόμος χωρίζεται στα παρακάτω

κεφάλαια : 

1)Φοίτηση

2)Αίρεση διδασκάλων

(παιδοτρίβης, ακοντιστής, τοξότης, πωλοδαμαστής)

3)Επιμέλεια εφήβων (στα εξής αγωνίσματα: τοξεύειν

ακοντίζειν, σφενδοναν, λιθαρίζειν, ιππεύειν και

ακοντίζειν αφ' ίππου

4)Χρόνος (εφηβείας) και

ενδυμασία 

5)Ευκοσμία

6)Φοίτηση

7) Εκγύμναση εφήβων

8) Αγώνες

9) Αγωνιστές

10)0ρκος

11)Ζημία διδασκάλων

12)Ζημία των άλλων

13)Θέα (υποχρεωτική συμμετοχή των εφήβων σε

γυμνικούς αγώνες που οργανώνονται στο Γυμνάσιο

και τη συμμετοχή τους σε εφηβικούς αγώνες άλλων

πόλεων).

14)Πομπή 

15)Ατέλεια

16)Εξοδίες (ημερήσιες

οργανωμένες έξοδοι από τα τείχη της πόλης και

επιστροφή αυθημερόν με τη συνοδεία του Εφηβάρχου).

Η επιγραφή δίνει, για πρώτη φορά, ένα πλήθος από ειδήσεις, άμεσες ή έμμεσες, για την κοινωνία και την πόλη, αναφέροντας την ύπαρξη αγοράς, θεάτρου, εργαστηρίων, οδικού δικτύου κ.ά. Μεγάλη εντύπωση προκαλεί η σπαρτιατική αυστηρότητα της αγωγής των εφήβων, που επιβάλλεται από το νόμο και μάλιστα σε εποχή που η Αμφίπολη υπόκειται στον έλεγχο της Ρωμαϊκής διοίκησης.